اسهال چیست؟ +درمان فوری شکم روی، علائم،علل شایع و عوارض خطرناک

اسهال یا همان بیرون‌روی / شکم‌روی یکی از شایع‌ترین مشکلات گوارشی است که تقریباً همه ما در طول زندگی آن را تجربه کرده‌ایم؛ اما نوع، علت و شدت آن همیشه یکسان نیست. گاهی یک اسهال حاد فقط چند ساعت طول می‌کشد و با رعایت تغذیه برطرف می‌شود، اما گاهی اسهال مزمن هفته‌ها ادامه دارد و حتی می‌تواند نشانه یک بیماری جدی باشد. تفاوتی ندارد با اسهال آبکی روبه‌رو شده‌اید، اسهال ویروسی یا باکتریایی، اسهال خونی، اسهال زرد رنگ یا شکم‌روی همراه با دل‌پیچه و تهوع؛ در هر حالت دانستن اینکه «اسهال چیست؟»، «علت اسهال چیست؟» و «چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟» اولین قدم برای درمان درست است.

این مقاله دقیقاً برای همین طراحی شده؛ یک راهنمای جامع و مرکزی درباره همه چیزِ اسهال:
از علائم اسهال، عوارض خطرناک و تفاوت اسهال ویروسی و باکتریایی گرفته تا روش‌های درمان سریع اسهال، درمان خانگی اسهال، درمان دارویی و حتی اینکه برای اسهال چی بخوریم و چه چیزهایی نخوریم.

از آنجایی که اسهال در کودکان موضوع حساسی است، بخشی جداگانه به بررسی اسهال کودکان و نوزادان اختصاص دارد:
علت و درمان اسهال و استفراغ کودکان، اسهال بدبو، اسهال زرد، سبز یا سیاه رنگ، اسهال نوزاد شیرخوار و اسهالی که به‌دلیل دندان درآوردن ایجاد می‌شود.

در ادامه درباره اسهال در گروه‌های خاص، مانند اسهال در بارداری و اسهال در سالمندان نیز توضیحاتی کامل همراه با درمان‌های خانگی، دارویی و تغذیه‌ای مناسب ارائه شده تا هر فرد بتواند طبق شرایط خود بهترین تصمیم را بگیرد.

اسهال یا بیرون‌روی دقیقا چیست؟

برای اینکه بتوانیم با دشمنی به نام اسهال مبارزه کنیم و درمان سریع اسهال را آغاز نماییم، ابتدا باید ماهیت آن را به درستی بشناسیم. بسیاری از افراد هر نوع شلی مدفوع را اسهال می‌نامند، اما در علم پزشکی تعریف دقیق‌تری برای این وضعیت وجود دارد. اسهال که در اصطلاح عامیانه به آن شکم روی یا بیرون روی نیز گفته می‌شود، به وضعیتی اطلاق می‌شود که در آن فرد دچار افزایش دفعات اجابت مزاج به بیش از سه بار در روز می‌شود و مهم‌تر از آن، قوام مدفوع از حالت شکل‌دار و طبیعی به حالت شل، آبکی و بدون شکل تغییر پیدا می‌کند. در واقع تغییر قوام مدفوع اهمیت بیشتری نسبت به تعداد دفعات آن دارد.

برای درک بهتر این موضوع، بیایید نگاهی به عملکرد دستگاه گوارش بیندازیم. وقتی شما غذا می‌خورید، مواد غذایی پس از عبور از معده و روده کوچک، به صورت مایع وارد روده بزرگ یا کولون می‌شوند. وظیفه اصلی روده بزرگ این است که آب موجود در این مایع را جذب کند و مواد زائد را به صورت جامد و شکل‌دار درآورد تا برای دفع آماده شوند. در حالت طبیعی، روده بزرگ با حرکات منظم و آرام خود، فرصت کافی برای جذب آب را فراهم می‌کند.

اما زمانی که عوامل بیماری‌زا مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها یا سموم وارد دستگاه گوارش می‌شوند، سیستم هوشمند بدن برای دفع هرچه سریع‌تر این مهاجمان، حرکات روده را به شدت افزایش می‌دهد. این افزایش سرعت باعث می‌شود که مواد غذایی با سرعت زیادی از روده عبور کنند و روده بزرگ فرصت کافی برای جذب آب نداشته باشد. علاوه بر این، در بسیاری از موارد، خودِ روده نیز شروع به ترشح آب و مایعات اضافی به داخل لوله گوارش می‌کند تا فرآیند شستشو و دفع میکروب‌ها تسریع شود. نتیجه نهایی این فرآیندها، خروج مدفوع به صورت مایع و با حجم زیاد است که ما آن را به عنوان اسهال آبکی می‌شناسیم.

انواع اسهال شامل چیست؟

پزشکان برای انتخاب بهترین روش درمان، اسهال را بر اساس مدت زمان درگیری و مکانیزم ایجاد آن به چند دسته اصلی تقسیم می‌کنند. شناخت این دسته‌بندی به شما کمک می‌کند تا بدانید با چه نوع مشکلی روبرو هستید و آیا نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارید یا خیر.

دکتر پرنیا پورجلال

مشاوره آنلاین شما

پزشک تأیید شده ✅

کد نظام پزشکی: د-۳۱۴۶۴

می‌دونم این جور علائم می‌تونه استرس‌زا باشه. اگه می‌خوای خیالت راحت بشه و راهنمایی درست و حسابی بگیری، همین الان آنلاینم و مرحله‌به‌مرحله کنارت هستم. همه‌چی هم کاملاً محرمانه می‌مونه.

پزشک آنلاین • پاسخ کمتر از ۲ دقیقه

هزینه مشاوره: ۱۴۵,۰۰۰ تومان شروع مشاوره واتساپی

۱. اسهال حاد (کوتاه مدت)

این شایع‌ترین نوع بیرون روی است که اکثر ما آن را تجربه کرده‌ایم. اسهال حاد به وضعیتی گفته می‌شود که به صورت ناگهانی شروع می‌شود و معمولاً کمتر از دو هفته (و اغلب بین یک تا سه روز) طول می‌کشد. علت اصلی این نوع اسهال معمولاً عفونت‌های ویروسی مانند روتاویروس در کودکان یا نوروویروس در بزرگسالان است که به آن آنفولانزای معده هم می‌گویند. همچنین مسمومیت‌های غذایی ناشی از مصرف غذای آلوده یا آب ناسالم نیز در این دسته قرار می‌گیرند. اسهال حاد معمولاً خودبه‌خود و با استراحت و مصرف مایعات بهبود می‌یابد و بدن موفق می‌شود عامل بیماری‌زا را دفع کند.

۲. اسهال مزمن (طولانی مدت)

اگر وضعیت شکم روی بیش از چهار هفته ادامه پیدا کند، به آن اسهال طولانی مدت یا مزمن گفته می‌شود. این وضعیت دیگر یک واکنش دفاعی ساده نیست و می‌تواند نشان‌دهنده یک بیماری زمینه‌ای جدی‌تر باشد. عللی مانند سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)، بیماری‌های التهابی روده مانند کرون یا کولیت اولسراتیو، بیماری سلیاک یا حساسیت به گلوتن، نارسایی لوزالمعده و یا عوارض جانبی مصرف طولانی‌مدت برخی داروها می‌توانند باعث بروز اسهال مزمن شوند. در این موارد، درمان خانگی به تنهایی کافی نیست و حتماً باید ریشه‌یابی دقیق توسط پزشک متخصص گوارش انجام شود.

۳. اسهال آبکی (ترشحی و اسموتیک)

این نوع اسهال که با حجم زیاد آب همراه است، خطرناک‌ترین نوع از نظر ایجاد کم‌آبی سریع در بدن است. در نوع اسموتیک، مصرف موادی که جذب نمی‌شوند (مانند شیرین‌کننده‌های مصنوعی یا لاکتوز در افراد حساس) باعث کشیده شدن آب از بافت‌های بدن به داخل روده می‌شود. در نوع ترشحی، سموم باکتریایی (مانند وبای التور) باعث می‌شوند که سلول‌های روده، آب و الکترولیت‌ها را به شدت به داخل فضای روده پمپاژ کنند.

۴. اسهال خونی و التهابی (دیسانتری)

زمانی که عوامل بیماری‌زا به بافت و دیواره روده حمله کرده و باعث تخریب مخاط و خونریزی شوند، اسهال خونی یا دیسانتری رخ می‌دهد. در این حالت علاوه بر شل بودن مدفوع، خون، چرک و مخاط نیز در آن دیده می‌شود. این نوع اسهال معمولاً با تب بالا و دل‌دردهای شدید همراه است و نشانه عفونت‌های جدی باکتریایی مانند شیگلا، سالمونلا یا آمیب هیستولیتیکا است و حتماً نیاز به درمان آنتی‌بیوتیکی یا ضد انگلی تحت نظر پزشک دارد.

علائم اسهال و دل پیچه چگونه است؟

اسهال معمولاً به تنهایی ظاهر نمی‌شود و مجموعه‌ای از علائم را با خود به همراه می‌آورد که شدت آن‌ها به علت بیماری و وضعیت سیستم ایمنی فرد بستگی دارد. شایع‌ترین علامت همراه، دل پیچه یا کرامپ‌های شکمی است. این دردها ناشی از انقباضات شدید و اسپاسم‌گونه عضلات روده برای جلو راندن محتویات آن است. این انقباضات گاهی به صورت موجی می‌آیند و می‌روند و قبل از اجابت مزاج شدت می‌گیرند.

علاوه بر دل‌پیچه، احساس فوریت برای دفع (تنسموس) یکی دیگر از علائم آزاردهنده است. در این حالت فرد احساس می‌کند که باید سریعاً خود را به سرویس بهداشتی برساند و توانایی کنترل عضلات مقعد کاهش می‌یابد. نفخ و گاز شکم، صدای قورقور شکم (بوربوریگمی)، تهوع و استفراغ نیز از همراهان همیشگی اسهال هستند. در موارد عفونی، تب و لرز، سردرد و دردهای عضلانی عمومی بدن نیز ممکن است تجربه شود که نشان‌دهنده تلاش سیستم ایمنی برای مبارزه با عفونت است.

عوارض اسهال چیست؟

مهم‌ترین و خطرناک‌ترین عارضه اسهال، از دست دادن آب و املاح حیاتی بدن یا همان دهیدراتاسیون است. بدن ما برای عملکرد صحیح قلب، مغز و عضلات به تعادل دقیقی از الکترولیت‌ها مانند سدیم، پتاسیم و کلر نیاز دارد. در جریان اسهال آبکی، این مواد با سرعت زیادی از بدن خارج می‌شوند. اگر این کمبود به سرعت جبران نشود، می‌تواند منجر به افت فشار خون، نارسایی کلیه، تشنج و در موارد شدید حتی کما و مرگ شود.

این خطر در نوزادان و سالمندان که ذخایر بدنی کمتری دارند، بسیار جدی‌تر و سریع‌تر اتفاق می‌افتد. بنابراین شناخت علائم کم‌آبی مانند خشکی دهان و زبان، فرو رفتگی چشم‌ها، کاهش ادرار و تیره شدن رنگ آن، سرگیجه هنگام برخاستن و کاهش خاصیت ارتجاعی پوست (که با تست تورگور پوست سنجیده می‌شود) برای هر فردی ضروری است.

رنگ‌شناسی مدفوع

شاید صحبت کردن در مورد رنگ مدفوع برای بسیاری خوشایند نباشد، اما واقعیت این است که رنگ مدفوع یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیصی برای پزشکان و بیماران است. تغییر رنگ مدفوع در هنگام بیرون روی می‌تواند سرنخ‌های بسیار مهمی درباره علت بیماری، محل درگیری در دستگاه گوارش و نوع تغذیه به ما بدهد. بنابراین توجه به این تغییرات می‌تواند مسیر درمان را مشخص کند.

اسهال زرد رنگ یعنی چه؟

رنگ طبیعی مدفوع قهوه‌ای است که ناشی از ترکیب شدن صفرا با مواد غذایی و تغییرات آن توسط باکتری‌های روده است. صفرا مایعی زرد مایل به سبز است که توسط کبد تولید می‌شود. وقتی شما دچار اسهال زرد رنگ می‌شوید، معمولاً به این معناست که غذا با سرعت زیادی از دستگاه گوارش عبور کرده است و باکتری‌های روده فرصت کافی نداشته‌اند تا رنگ صفرا را از زرد به قهوه‌ای تغییر دهند. این حالت در اسهال‌های ویروسی و مسمومیت‌های غذایی بسیار شایع است.

همچنین اسهال زرد رنگ، چرب و بدبو می‌تواند نشانه‌ای از سوءجذب چربی باشد. در بیماری‌هایی مانند سلیاک (حساسیت به پروتئین گندم) یا عفونت انگلی ژیاردیا، بدن نمی‌تواند چربی‌ها را جذب کند و آن‌ها را دفع می‌کند که باعث زرد و براق شدن مدفوع می‌شود. در نوزادان شیرخوار نیز مدفوع زرد خردلی کاملاً طبیعی است و نشان‌دهنده تغذیه با شیر مادر است، اما اگر ناگهان بسیار آبکی و بدبو شود، می‌تواند نشانه عفونت باشد.

اسهال سبز رنگ چیست؟

دیدن اسهال سبز رنگ می‌تواند ترسناک باشد، اما همیشه نشانه خطر نیست. در بسیاری از موارد، مصرف حجم زیادی از سبزیجات برگ‌دار سبز مانند اسفناج، کلم بروکلی یا کاهو، و یا مصرف غذاها و نوشیدنی‌های حاوی رنگ‌های خوراکی سبز یا آبی می‌تواند باعث سبز شدن مدفوع شود. همچنین مصرف مکمل‌های آهن در برخی افراد باعث تیره یا سبز شدن مدفوع می‌گردد.

اما اگر تغذیه شما تغییری نکرده است، اسهال سبز رنگ می‌تواند نشانه‌ای از عفونت‌های باکتریایی خاص مانند سالمونلا (که اغلب از طریق تخم‌مرغ یا مرغ آلوده منتقل می‌شود) یا انگل ژیاردیا باشد. همچنین همانند اسهال زرد، عبور بسیار سریع مواد غذایی از روده که فرصت تجزیه صفرا (که ابتدا سبز رنگ است) را نمی‌دهد، می‌تواند منجر به دفع مدفوع سبز رنگ شود. در نوزادان، اسهال سبز می‌تواند نشانه‌ای از حساسیت به شیر خشک یا عدم تعادل در دریافت شیر پیشین و پسین مادر باشد.

اسهال سیاه رنگ کودکان و بزرگسالان نشانه چیست؟

اسهال سیاه رنگ یا قیری که بسیار بدبو و چسبناک است و در اصطلاح پزشکی “ملنا” نامیده می‌شود، یکی از جدی‌ترین علائمی است که نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد. این رنگ سیاه معمولاً نشان‌دهنده وجود خون هضم شده در مدفوع است. وقتی خونریزی در بخش‌های بالایی دستگاه گوارش مانند مری، معده یا ابتدای روده کوچک اتفاق می‌افتد (مثلاً به دلیل زخم معده، ورم معده یا پارگی عروق مری)، خون در مسیر طولانی روده با اسید معده و آنزیم‌ها ترکیب شده، هضم می‌شود و رنگش به سیاه تغییر می‌کند.

البته همیشه جای نگرانی نیست؛ مصرف برخی داروها و مواد غذایی نیز می‌تواند باعث سیاه شدن بی‌خطر مدفوع شود. شایع‌ترین آن‌ها مصرف قرص آهن، داروهای حاوی بیسموت (که برای درمان معده درد و اسهال استفاده می‌شود) و خوردن غذاهایی مانند بلوبری، شاه‌توت یا شیرین‌بیان است. اگر اخیراً این مواد را مصرف نکرده‌اید و دچار اسهال سیاه شده‌اید، باید بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید.

اسهال خونی نشانه چیست؟

مشاهده خون روشن در مدفوع یا اسهال خونی که به آن “هماتوشزی” می‌گویند، معمولاً نشان‌دهنده خونریزی در بخش‌های انتهایی دستگاه گوارش یعنی روده بزرگ (کولون) یا راست‌روده (رکتوم) است. در این حالت خون فرصت هضم شدن و سیاه شدن را نداشته است.
اسهال خونی نشانه چیست؟ این وضعیت می‌تواند ناشی از عفونت‌های شدید باکتریایی مانند شیگلا، کامپیلوباکتر یا انواع خطرناک اشرشیاکلی باشد. همچنین بیماری‌های التهابی روده (IBD) مانند کولیت اولسراتیو و بیماری کرون در مراحل عود خود باعث اسهال خونی همراه با دل‌درد و تب می‌شوند. پولیپ‌های روده، شقاق مقعدی (که معمولاً خونریزی آن همراه با اسهال نیست بلکه با یبوست است) و بواسیر داخلی ملتهب نیز از دیگر علل هستند. در کودکان، اسهال خونی می‌تواند نشانه حساسیت شدید به پروتئین شیر گاو یا یک وضعیت اورژانسی به نام درهم‌روی روده (انواژیناسیون) باشد. هرگز نباید اسهال خونی را در خانه درمان کرد و مراجعه فوری به پزشک برای تشخیص علت و جلوگیری از کم‌خونی و گسترش عفونت الزامی است.

چرا دچار شکم روی می‌شویم؟

پس از آنکه در بخش اول با تعریف و علائم ظاهری اسهال آشنا شدیم، اکنون نوبت به پاسخ دادن به مهم‌ترین سوال بیماران می‌رسد: “چرا من؟ چرا ناگهان سیستم گوارشی من به هم ریخت؟”. یافتن علت اصلی یا اتیولوژی بیماری، سنگ بنای درمان موفق است. تا ندانیم دشمن کیست، نمی‌توانیم سلاح مناسب را انتخاب کنیم. اسهال همیشه یک دلیل واحد ندارد؛ گاهی اوقات یک ویروس کوچک میکروسکوپی تمام سیستم بدن را مختل می‌کند، گاهی یک غذای فاسد باعث طوفان در روده‌ها می‌شود و گاهی استرس و فشارهای عصبی هستند که روده را تحریک می‌کنند.

در این بخش بسیار جامع و تخصصی، ما مانند یک کارآگاه پزشکی، تمام متهمان احتمالی را از عفونت‌های ویروسی و باکتریایی گرفته تا مشکلات ساختاری و حساسیت‌های غذایی، زیر ذره‌بین قرار می‌دهیم و مکانیزم دقیق اثرگذاری هر کدام بر دستگاه گوارش را بررسی می‌کنیم.

علت اسهال ویروسی و آنفولانزای معده چیست؟

شایع‌ترین علت بروز اسهال حاد در سراسر جهان، عفونت‌های ویروسی هستند. اصطلاحی که بسیاری از مردم به اشتباه استفاده می‌کنند یعنی “آنفولانزای معده”، در واقع هیچ ربطی به ویروس آنفولانزا ندارد، بلکه نام علمی آن گاستروانتریت ویروسی است. این ویروس‌ها با حمله به سلول‌های پوششی روده کوچک، باعث التهاب و ناتوانی آن‌ها در جذب آب و مواد مغذی می‌شوند.

نوروویروس در بزرگسالان چیست؟

نوروویروس عامل اصلی همه‌گیری‌های اسهال و استفراغ در مدارس، کشتی‌های تفریحی، پادگان‌ها و محیط‌های بسته است. این ویروس بسیار مسری است و حتی تعداد اندکی از ذرات آن می‌تواند فرد را بیمار کند. علائم آن معمولاً ناگهانی و انفجاری است؛ فردی که تا چند ساعت پیش کاملاً سالم بود، ناگهان دچار حالت تهوع شدید، استفراغ‌های جهنده و بیرون روی آبکی می‌شود. خوشبختانه دوره بیماری کوتاه است و معمولاً در عرض یک تا سه روز بهبود می‌یابد، اما در همین مدت کوتاه می‌تواند بدن را به شدت کم‌آب کند.

روتاویروس در کودکان چیست؟

در نوزادان و کودکان خردسال، روتاویروس اصلی‌ترین متهم پرونده است. قبل از کشف واکسن، تقریباً تمام کودکان تا سن پنج سالگی حداقل یک بار به این ویروس مبتلا می‌شدند. روتاویروس باعث اسهال‌های شدید آبکی می‌شود که می‌تواند منجر به دهیدراتاسیون خطرناک و نیاز به بستری شدن کودک گردد. این ویروس با تخریب پرزهای روده، باعث می‌شود که روده موقتاً توانایی هضم قند شیر یا لاکتوز را از دست بدهد، به همین دلیل است که گاهی پزشکان توصیه می‌کنند شیر مصرفی کودک در دوران اسهال تغییر کند.

علت اسهال باکتریایی و مسمومیت‌های غذایی چیست؟

دسته دوم متهمان، باکتری‌ها هستند. اسهال باکتریایی معمولاً شدیدتر از نوع ویروسی است و اغلب به دلیل مصرف آب یا غذای آلوده (مسمومیت غذایی) ایجاد می‌شود. باکتری‌ها یا با حمله مستقیم به دیواره روده و یا با تولید سموم (توکسین) باعث بیماری می‌شوند.

متن انگلیسی:

Diarrhea means having a loose, watery stool during a bowel movement. It’s common in both children and adults and usually goes away on its own within a few days. If it doesn’t improve or if you’re experiencing other symptoms like a fever or bloody stool, reach out to a provider to get the treatment (and relief) you need.

ترجمه متن:

اسهال به معنای داشتن مدفوع شل و آبکی در هنگام اجابت مزاج است. این بیماری در کودکان و بزرگسالان شایع است و معمولاً ظرف چند روز خود به خود از بین می‌رود. اگر بهبود نیافت یا علائم دیگری مانند تب یا مدفوع خونی را تجربه کردید، برای دریافت درمان (و تسکین) مورد نیاز خود به پزشک مراجعه کنید.

clevelandclinic

سالمونلا و مرغ‌های آلوده

سالمونلا یکی از معروف‌ترین باکتری‌هاست که اغلب از طریق مصرف تخم‌مرغ خام، مرغ نیم‌پز یا لبنیات غیرپاستوریزه منتقل می‌شود. این باکتری باعث تب بالا، دل‌پیچه‌های شدید و اسهال طولانی (که ممکن است تا یک هفته ادامه یابد) می‌شود.

اشرشیاکلی یا باکتری همبرگر

بیشتر گونه‌های باکتری ای‌کولای بی‌آزار هستند و در روده ما زندگی می‌کنند، اما برخی گونه‌های خاص مانند E. coli O157:H7 که در گوشت چرخ‌کرده نیم‌پز یا سبزیجات نشسته یافت می‌شوند، بسیار خطرناک هستند. این باکتری سمی تولید می‌کند که باعث اسهال خونی شدید و در موارد نادر آسیب به کلیه‌ها می‌شود.

شیگلا و اسهال خونی

باکتری شیگلا عامل اصلی بیماری دیسانتری یا اسهال خونی باسیلی است. این باکتری به شدت مسری است و بیشتر در مهدکودک‌ها یا مکان‌هایی با بهداشت ضعیف منتقل می‌شود. علائم آن شامل تب، درد شکمی ناتوان‌کننده و دفع مدفوع حاوی خون و مخاط است.

تفاوت اسهال ویروسی و باکتریایی در چیست؟

تشخیص تفاوت بین این دو برای انتخاب روش درمان حیاتی است. اگرچه تشخیص قطعی تنها با آزمایش مدفوع امکان‌پذیر است، اما برخی نشانه‌ها می‌توانند راهنما باشند:
۱. تب: در اسهال ویروسی تب معمولاً خفیف است یا وجود ندارد، اما در نوع باکتریایی تب بالا و لرز شایع است.
۲. خون در مدفوع: اسهال ویروسی تقریباً هرگز خونی نیست و همیشه آبکی است. وجود خون و مخاط نشانه قوی عفونت باکتریایی است.
۳. استفراغ: در عفونت‌های ویروسی (مانند نوروویروس) استفراغ علامت بسیار برجسته‌ای است و گاهی قبل از اسهال شروع می‌شود. در عفونت‌های باکتریایی، تمرکز بیشتر بر درد شکم و اسهال است.
۴. طول دوره: اسهال ویروسی معمولاً خودمحدودشونده است و طی ۴۸ تا ۷۲ ساعت بهبود می‌یابد، اما اسهال باکتریایی ممکن است طولانی‌تر شود و نیاز به آنتی‌بیوتیک داشته باشد.

انگل‌ها چگونه اند؟

انگل‌ها موجودات زنده میکروسکوپی هستند که می‌توانند در روده ساکن شوند. ژیاردیا یکی از شایع‌ترین انگل‌هاست که معمولاً از طریق نوشیدن آب رودخانه یا چشمه در کوهنوردی و طبیعت‌گردی منتقل می‌شود (به همین دلیل به آن تب سگ آبی می‌گویند). اسهال ناشی از انگل معمولاً حاد نیست، بلکه مزمن می‌شود و هفته‌ها طول می‌کشد. مدفوع در این حالت بسیار بدبو، چرب و زرد رنگ است و روی آب شناور می‌ماند. آمیب هیستولیتیکا انگل دیگری است که باعث اسهال خونی و درد شدید می‌شود و در مناطق گرمسیری شایع‌تر است.

اسهال ناشی از مصرف آنتی‌بیوتیک

شاید برایتان عجیب باشد که دارویی که برای درمان عفونت می‌خورید، خودش باعث بیماری شود. روده ما خانه میلیاردها باکتری مفید است که به هضم غذا کمک می‌کنند و جلوی رشد میکروب‌های بد را می‌گیرند. وقتی شما برای گلودرد یا عفونت دندان آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کنید، این دارو دوست و دشمن را با هم می‌کشد. با از بین رفتن باکتری‌های مفید، تعادل روده به هم می‌خورد و باکتری‌های فرصت‌طلب (مانند کلستریدیوم دیفیسیل) رشد می‌کنند.

این نوع شکم روی معمولاً چند روز پس از شروع مصرف دارو آغاز می‌شود. اگر اسهال خفیف باشد، با قطع دارو یا مصرف پروبیوتیک‌ها برطرف می‌شود. اما اگر باکتری کلستریدیوم دیفیسیل رشد کند، می‌تواند باعث التهاب شدید روده (کولیت) شود که بسیار خطرناک است و نیاز به درمان فوری دارد. بنابراین هرگز نباید خودسرانه آنتی‌بیوتیک مصرف کرد.

اسهال ناشی از عدم تحمل غذایی و حساسیت‌ها

بسیاری از موارد اسهال مزمن ناشی از ناتوانی بدن در هضم برخی مواد غذایی است.
عدم تحمل لاکتوز: شایع‌ترین نوع عدم تحمل غذایی است. افرادی که آنزیم لاکتاز را در روده خود ندارند، نمی‌توانند قند شیر (لاکتوز) را هضم کنند. این قند هضم نشده در روده باقی می‌ماند، آب را به خود جذب می‌کند و توسط باکتری‌ها تخمیر می‌شود که نتیجه آن گاز، نفخ و اسهال انفجاری نیم ساعت تا دو ساعت پس از مصرف لبنیات است.
عدم تحمل فروکتوز: قند میوه (فروکتوز) که در میوه‌ها، عسل و بسیاری از نوشیدنی‌های صنعتی وجود دارد، در برخی افراد به خوبی جذب نمی‌شود و باعث بیرون روی می‌شود.
شیرین‌کننده های مصنوعی: موادی مانند سوربیتول و مانیتول که در آدامس‌های بدون قند و محصولات رژیمی استفاده می‌شوند، خاصیت ملین دارند و مصرف زیاد آن‌ها باعث اسهال اسموتیک می‌شود.

سندرم روده تحریک‌پذیر یعنی چه؟

سندرم روده تحریک‌پذیر یک اختلال عملکردی است، یعنی ساختمان روده سالم است اما “عملکرد” آن مشکل دارد. در نوع اسهالی این سندرم (IBS-D)، اعصاب روده بیش از حد حساس هستند و به کوچکترین محرکی (مانند استرس امتحان، هیجان یا خوردن یک غذای خاص) واکنش شدید نشان می‌دهند.
در این افراد، ارتباط مغز و روده بسیار قوی است. استرس باعث می‌شود سیگنال‌های سریع به روده فرستاده شود و حرکات آن ناگهان افزایش یابد. نتیجه این است که فرد بلافاصله پس از صبحانه یا در مواقع استرس‌زا، احساس فوریت شدید برای دفع و اسهال آبکی پیدا می‌کند. این نوع اسهال معمولاً در خواب فرد را بیدار نمی‌کند و با کاهش استرس بهبود می‌یابد.

اسهال مزمن ناشی از بیماری‌های التهابی روده و سلیاک

در موارد کمتر شایع اما جدی‌تر، اسهال مزمن می‌تواند نشانه بیماری‌هایی باشد که سیستم ایمنی به خودِ بدن حمله می‌کند.
بیماری سلیاک: در این بیماری، خوردن گلوتن (پروتئین موجود در گندم و جو) باعث می‌شود سیستم ایمنی به پرزهای روده حمله کرده و آن‌ها را از بین ببرد. نتیجه آن سوءجذب شدید، اسهال چرب، کاهش وزن و کم‌خونی است.
بیماری‌های IBD (کرون و کولیت): این‌ها بیماری‌های خودایمنی هستند که باعث زخم و التهاب دائمی در طول دستگاه گوارش می‌شوند. اسهال در این بیماران معمولاً خونی، همراه با درد شکم، تب خفیف و کاهش وزن است و دوره‌های عود و بهبودی دارد.

اسهال در کودکان و نوزادان چگونه است؟

کودکان بزرگسالان کوچک نیستند. بدن آن‌ها فیزیولوژی کاملاً متفاوتی دارد و مکانیسم‌های دفاعی آن‌ها هنوز به بلوغ کامل نرسیده است. به همین دلیل، بیماری اسهال که در یک بزرگسال ممکن است تنها باعث چند ساعت ناراحتی شود، در یک نوزاد یا کودک خردسال می‌تواند به سرعت تبدیل به یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات گردد. دلیل اصلی این آسیب‌پذیری بالا، نسبت سطح بدن به وزن و سرعت متابولیسم بالای کودکان است. بدن کودکان آب بسیار بیشتری نسبت به بزرگسالان دارد و این آب را با سرعت بیشتری از دست می‌دهد. وقتی کودکی دچار اسهال و استفراغ می‌شود، تعادل الکترولیت‌های خون او یعنی سدیم و پتاسیم به سرعت به هم می‌ریزد که می‌تواند بر عملکرد قلب و مغز تأثیر بگذارد.

بسیاری از والدین، به ویژه مادرانی که تجربه اول فرزندپروری را دارند، در تشخیص اسهال واقعی نوزاد دچار سردرگمی می‌شوند. نوزادان به طور طبیعی مدفوع شلی دارند و دفعات اجابت مزاج آن‌ها زیاد است. بنابراین تشخیص مرز بین یک وضعیت طبیعی و یک بیماری عفونی نیازمند دقت و آگاهی بالایی است. در این بخش بسیار جامع، ما می‌خواهیم تمام نگرانی‌های شما را برطرف کنیم. ما به شما یاد می‌دهیم چطور نشانه‌های کم‌آبی را در همان مراحل اولیه شناسایی کنید، چه داروهایی را با خیال راحت به کودک بدهید و چه زمانی بدون فوت وقت خود را به بیمارستان برسانید.

اسهال در کودکان شیرخوار چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص اسهال در نوزادان شیرخوار کمی چالش‌برانگیز است زیرا مدفوع آن‌ها در حالت عادی هم شل و آبکی است. نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند، مدفوعی به رنگ زرد خردلی دارند که حاوی دانه‌های سفید رنگ شبیه کنجد است و قوام آن شبیه ماست رقیق یا سوپ غلیظ می‌باشد. این نوزادان ممکن است روزانه تا ۱۰ بار یعنی بعد از هر بار شیر خوردن دفع داشته باشند که کاملاً طبیعی است و نشانه رفلکس معده-روده فعال آن‌هاست. نوزادانی که شیر خشک می‌خورند معمولاً مدفوعی سفت‌تر و خمیری‌شکل به رنگ قهوه‌ای روشن دارند و دفعات دفع آن‌ها کمتر است.

پس چگونه بفهمیم نوزاد اسهال دارد؟ کلید تشخیص تغییر در الگوی همیشگی است.
۱. افزایش ناگهانی دفعات: اگر نوزادی که معمولاً روزی ۳ بار دفع داشت، ناگهان روزی ۸ بار دفع دارد.
۲. تغییر قوام به سمت آبکی شدن: اگر مدفوع کاملاً جذب پوشک می‌شود و هیچ بخش جامدی ندارد و دور پوشک حلقه آب ایجاد می‌شود.
۳. تغییر بو و رنگ: مدفوع اسهالی معمولاً بوی بسیار بد و متعفنی دارد که با بوی معمولی مدفوع نوزاد فرق می‌کند. همچنین ممکن است رنگ آن سبز لجنی یا حاوی مخاط زیاد باشد.
۴. علائم همراه: اگر این تغییرات با بی‌قراری، تب، گریه‌های شدید ناشی از دل‌پیچه یا امتناع از شیر خوردن همراه باشد، قطعاً با اسهال عفونی روبرو هستیم.

اسهال آبکی نوزادان چگونه است؟

مهم‌ترین خطری که نوزاد مبتلا به اسهال را تهدید می‌کند، عفونت نیست بلکه کم‌آبی یا دهیدراتاسیون است. بدن نوزاد ذخیره آبی بسیار محدودی دارد. وقتی اسهال آبکی شروع می‌شود، آب و املاح حیاتی مثل نمک و قند با سرعت از بدن خارج می‌شوند. اگر این آب جایگزین نشود، حجم خون نوزاد کاهش می‌یابد و خون‌رسانی به اعضای حیاتی مثل کلیه و مغز مختل می‌شود.

علائم کم‌آبی در نوزادان بسیار ظریف است و باید با دقت بررسی شود:
خشکی دهان و لب‌ها و چسبناک شدن بزاق.
گریه بدون اشک.
فرورفتگی ملاج یعنی همان قسمت نرم روی سر نوزاد که اگر دست بزنید پایین رفته است.
کاهش تعداد پوشک‌های خیس یعنی اگر نوزاد بیش از ۳ تا ۴ ساعت ادرار نکرده باشد یا ادرارش زرد تیره و غلیظ باشد.
بی‌حالی شدید و خواب‌آلودگی غیرعادی یا برعکس تحریک‌پذیری شدید.
کاهش تورگور پوستی یعنی اگر پوست شکم نوزاد را نیشگون بگیرید و رها کنید، به سرعت به حالت اول برنمی‌گردد و چین‌خورده می‌ماند.

علت اسهال استفراغ کودکان چیست؟

همزمانی اسهال و استفراغ در کودکان معمولاً نشان‌دهنده گاستروانتریت یا التهاب معده و روده است. در این حالت عامل بیماری‌زا هم معده را تحریک کرده که باعث استفراغ می‌شود و هم روده را درگیر کرده که باعث اسهال می‌شود.
شایع‌ترین علت در کودکان زیر ۵ سال، ویروس روتا است. این ویروس به شدت مسری است و از طریق دست‌های آلوده، اسباب‌بازی‌ها و سطوح آلوده در مهدکودک‌ها منتقل می‌شود. روتاویروس باعث تخریب پرزهای روده می‌شود و جذب شیر و غذا را مختل می‌کند.

علت شایع دیگر مسمومیت غذایی ناشی از باکتری‌هاست. غذای مانده، شیر فاسد شده یا آب آلوده می‌تواند باعث ورود باکتری‌هایی مثل سالمونلا یا ای‌کولای شود.
گاهی نیز عفونت‌های غیرگوارشی مثل عفونت گوش، عفونت ادراری یا حتی سرماخوردگی ساده باعث اسهال و استفراغ در کودکان می‌شود، زیرا عفونت در هر جای بدن می‌تواند حرکات روده کودک را تغییر دهد.

آیا اسهال کودکان برای دندان درآوردن است؟

این یکی از قدیمی‌ترین باورهای رایج بین مادربزرگ‌هاست که هر وقت کودک اسهال می‌شود می‌گویند دارد دندان در می‌آورد. اما علم پزشکی چه می‌گوید؟ از نظر علمی، دندان درآوردن خودبه‌خود باعث ایجاد عفونت روده یا اسهال نمی‌شود.

اما یک ارتباط غیرمستقیم وجود دارد. زمانی که کودک در حال دندان درآوردن است، لثه‌هایش خارش دارد و ملتهب است. برای تسکین این خارش، کودک هر چیزی را که دم دستش باشد از اسباب‌بازی گرفته تا دست‌های آلوده داخل دهانش می‌کند. این ورود اجسام آلوده به دهان باعث انتقال میکروب‌ها و ایجاد عفونت گوارشی و اسهال می‌شود.

دلیل دوم این است که هنگام رویش دندان، ترشح بزاق کودک بسیار زیاد می‌شود. بلعیدن حجم زیادی از بزاق می‌تواند مدفوع را کمی شل‌تر از حالت عادی کند، اما هرگز باعث اسهال آبکی شدید، تب بالا یا بوی تعفن نمی‌شود. بنابراین اگر کودکتان اسهال شدید دارد، آن را فقط به حساب دندان نگذارید و حتماً به دنبال علت عفونی باشید.

درمان دارویی اسهال کودکان به چه شکل است؟

در درمان اسهال کودکان، دست ما برای استفاده از دارو بسیار بسته‌تر از بزرگسالان است. بسیاری از داروهای ضد اسهال که بزرگسالان مصرف می‌کنند برای کودکان خطرناک هستند و می‌توانند باعث فلج روده یا عوارض مغزی شوند. اما چند داروی ایمن و بسیار موثر وجود دارد که پزشکان اطفال تجویز می‌کنند.

قطره اسهال کودکان برای درمان اسهال

پدی لاکت یکی از بهترین و ایمن‌ترین فرآورده‌های پروبیوتیک برای نوزادان و کودکان زیر دو سال است. این قطره حاوی سه سویه باکتری مفید لاکتوباسیلوس روتری، لاکتوباسیلوس رامنوسوس و بیفیدوباکتریوم اینفنتیس است که به طور طبیعی در شیر مادر و روده نوزادان سالم وجود دارند.

مکانیسم اثر پدی لاکت بسیار جالب است. وقتی این باکتری‌های مفید وارد روده می‌شوند، با باکتری‌ها و ویروس‌های بیماری‌زا بر سر غذا و جا رقابت می‌کنند و جای آن‌ها را تنگ می‌کنند. همچنین موادی تولید می‌کنند که محیط روده را اسیدی کرده و باعث مرگ میکروب‌های مضر می‌شود. علاوه بر باکتری، این قطره حاوی پری‌بیوتیک فروکتوالیگوساکارید است که غذای باکتری‌های مفید محسوب می‌شود. مصرف پدی لاکت نه تنها طول دوره اسهال ویروسی را کاهش می‌دهد، بلکه به بازسازی پرزهای آسیب‌دیده روده کمک می‌کند و نفخ و دل‌درد نوزاد را نیز تسکین می‌دهد. این قطره باید در یخچال نگهداری شود و معمولاً روزانه ۵ تا ۱۰ قطره تجویز می‌شود.

پودر برای درمان اسهال کودکان

برای کودکان بزرگتر از دو سال که می‌توانند غذا بخورند، ساشه کیدی لاکت گزینه عالی است. این پودر حاوی ۱۰ سویه مختلف از باکتری‌های مفید و ایمن است که طیف وسیعی از محافظت را ایجاد می‌کند. این محصول با فرمولاسیون خاصی تهیه شده که باکتری‌ها در برابر اسید معده مقاوم باشند و زنده به روده برسند.

نحوه مصرف این پودر بسیار مهم است. هرگز نباید آن را در آب داغ، شیر داغ یا غذای داغ حل کرد، زیرا حرارت بالا باکتری‌های مفید را می‌کشد و اثر دارو را از بین می‌برد. باید محتویات ساشه را در آب، آبمیوه، شیر سرد یا ماست حل کرد و بلافاصله به کودک داد. کیدی لاکت علاوه بر درمان اسهال عفونی، برای اسهال ناشی از مصرف آنتی‌بیوتیک نیز بسیار موثر است.

محلول او آر اس (ORS) برای درمان اسهال کودکان

اگرچه پدی لاکت و کیدی لاکت به درمان علت و ترمیم روده کمک می‌کنند، اما مهم‌ترین دارو برای نجات جان کودک، محلول جبران‌کننده آب و املاح یا همان او آر اس است. این محلول ترکیب دقیقی از نمک، قند و املاح است که باعث می‌شود آب در روده جذب شود. امروزه محلول‌های آماده خوش‌طعم مانند وان لایت در داروخانه‌ها موجود است که طعم سیب یا پرتقال دارند و کودکان راحت‌تر آن را می‌خورند. دادن جرعه‌جرعه این مایع به کودک بعد از هر بار بیرون روی، حیاتی‌ترین اقدام والدین است.

چرک خشک کن برای درمان اسهال کودکان مفید است؟

بسیاری از والدین به محض دیدن اسهال کودک، اصرار دارند که پزشک آنتی‌بیوتیک یا همان چرک خشک کن تجویز کند یا خودسرانه شروع به دادن شربت‌های آنتی‌بیوتیک می‌کنند. این کار یک اشتباه بزرگ پزشکی است.
همان‌طور که گفتیم، اکثر اسهال‌های کودکان ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک هیچ اثری روی ویروس ندارد. بدتر از آن، مصرف آنتی‌بیوتیک باعث کشته شدن باکتری‌های مفید روده می‌شود که خودشان سربازان مبارزه با اسهال هستند. در واقع مصرف نابجای آنتی‌بیوتیک می‌تواند اسهال را طولانی‌تر و شدیدتر کند. آنتی‌بیوتیک فقط در موارد خاصی که آزمایش مدفوع وجود باکتری‌های خطرناک مثل شیگلا یا انگل‌هایی مثل آمیب را تایید کند و یا در موارد اسهال خونی شدید همراه با تب بالا توسط پزشک تجویز می‌شود.

درمان خانگی اسهال کودکان چگونه است؟

در کنار داروها، تغذیه نقش کلیدی در بهبود کودک دارد. روده کودک در زمان اسهال ملتهب است و توانایی هضم غذاهای سنگین را ندارد.

تداوم شیردهی: اگر نوزاد شیرخوار است، بهترین درمان ادامه شیردهی است. شیر مادر حاوی آنتی‌بادی‌هایی است که مستقیماً با میکروب‌ها می‌جنگند و مایعات بدن را تأمین می‌کنند. هرگز شیر مادر را قطع نکنید.
رژیم غذایی برات (BRAT): برای کودکان بزرگتر که غذا می‌خورند، رژیم غذایی شامل موز (Banana)، برنج کته (Rice)، پوره سیب (Applesauce) و نان تست (Toast) توصیه می‌شود. این غذاها کم‌فیبر هستند و مدفوع را سفت می‌کنند. موز همچنین پتاسیم از دست رفته را جبران می‌کند.
کته ماست: ترکیب برنج سفید نرم با ماست پروبیوتیک کم‌چرب، یک غذای سنتی و علمی عالی است. ماست حاوی باکتری‌های مفید است و برنج انرژی لازم را تأمین می‌کند.
مایعات فراوان: سوپ مرغ رقیق، دوغ کم‌نمک و بدون گاز خانگی و آب سیب رقیق شده گزینه‌های خوبی هستند. از دادن آبمیوه‌های صنعتی شیرین، نوشابه و نوشیدنی‌های کافئین‌دار پرهیز کنید زیرا قند زیاد باعث تشدید اسهال می‌شود.

اسهال در دوران بارداری و زنان چگونه است؟

دوران بارداری دورانی است که سیستم ایمنی مادر به طور طبیعی کمی ضعیف می‌شود تا بدن جنین را پس نزند. همین موضوع باعث می‌شود که زنان باردار بیشتر از افراد عادی مستعد ابتلا به عفونت‌های ویروسی و باکتریایی روده باشند. علاوه بر این، تغییرات عظیم هورمونی و آناتومیک در این نه ماه، دستگاه گوارش را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. اسهال در بارداری اگرچه شایع است، اما هرگز نباید نادیده گرفته شود.

نگرانی اصلی در اینجا فقط ناراحتی مادر نیست، بلکه خطری است که کم‌آبی بدن مادر می‌تواند برای خون‌رسانی به جنین و حجم مایع آمنیوتیک ایجاد کند. در این بخش، ما علت‌های اختصاصی اسهال در بارداری را بررسی می‌کنیم و به شما می‌گوییم که چگونه بدون آسیب به جنین، این مشکل را مدیریت کنید.

چرا در بارداری بیشتر دچار اسهال می‌شویم؟

علاوه بر ویروس‌ها و مسمومیت‌های غذایی که هر کسی را درگیر می‌کند، بارداری خود دارای محرک‌های منحصر به فردی برای دستگاه گوارش است.
تغییرات هورمونی: افزایش ناگهانی هورمون پروستاگلاندین، به خصوص در اواخر بارداری، می‌تواند باعث تحریک روده و شل شدن مدفوع شود. در واقع، اسهال در هفته‌های آخر گاهی به عنوان نشانه‌ای از نزدیک شدن زمان زایمان تلقی می‌شود، زیرا بدن سعی دارد با تخلیه روده‌ها، فضای بیشتری برای عبور جنین باز کند.
تغییرات رژیم غذایی: بسیاری از مادران باردار برای سلامت جنین ناگهان مصرف میوه، سبزیجات و فیبر را به شدت افزایش می‌دهند. اگر بدن به این حجم از فیبر عادت نداشته باشد، با اسهال و نفخ واکنش نشان می‌دهد.
حساسیت به مکمل‌ها: ویتامین‌های دوران بارداری (Prenatal Vitamins) برای برخی مادران سنگین هستند و باعث آشفتگی معده و اسهال می‌شوند. همچنین مصرف مکمل منیزیم که گاهی برای گرفتگی عضلات پا تجویز می‌شود، اثر ملین قوی دارد.

آیااسهال برای جنین خطرناک است؟

خودِ بیماری اسهال معمولاً مستقیماً به جنین آسیب نمی‌زند، مگر اینکه عامل آن یک عفونت خطرناک خونی باشد. خطر اصلی، عوارض جانبی اسهال یعنی “کم‌آبی” و “اسیدی شدن خون مادر” است. وقتی بدن مادر آب زیادی از دست می‌دهد، حجم خون کاهش می‌یابد و جریان خون جفتی که اکسیژن و غذا را به جنین می‌رساند، کم می‌شود. کم‌آبی شدید همچنین می‌تواند باعث تحریک رحم و ایجاد انقباضات زودرس شود که خطر زایمان زودرس را در پی دارد. بنابراین، اولویت اول در درمان اسهال بارداری، حفظ هیدراتاسیون است.

قرص ضد اسهال برای زنان شیرده و باردار چیست؟

در دوران بارداری و شیردهی، مصرف بسیاری از داروها محدودیت دارد. داروی معروف لوپرامید که برای توقف اسهال استفاده می‌شود، در دسته B بارداری قرار دارد؛ یعنی در مطالعات حیوانی خطری نشان نداده اما مطالعات انسانی کافی نیست. بنابراین پزشکان معمولاً توصیه می‌کنند از مصرف آن در سه ماهه اول خودداری شود و در ماه‌های بعدی نیز فقط با تجویز پزشک و در صورت اسهال شدید مصرف گردد.
دیفنوکسیلات داروی دیگری است که به دلیل داشتن ترکیبات شبه مخدر، در بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شود زیرا می‌تواند روی سیستم تنفسی جنین یا نوزاد شیرخوار اثر بگذارد.

بهترین و ایمن‌ترین “دارو” برای مادران باردار و شیرده، استفاده از پروبیوتیک‌ها (مانند کپسول‌های یوموگی یا پودرهای ساشه‌ای ایمن) و اصلاح رژیم غذایی است. همچنین اگر مادری در دوران شیردهی دچار اسهال شود، باید بداند که اکثر ویروس‌های گوارشی وارد شیر نمی‌شوند، اما آنتی‌بادی‌هایی که بدن مادر علیه آن‌ها می‌سازد، وارد شیر شده و نوزاد را در برابر بیماری محافظت می‌کند. بنابراین قطع شیردهی اشتباه است، مگر اینکه پزشک به دلیل مصرف داروهای خاص دستور دیگری بدهد.

اسهال در سالمندان چگونه است؟

با افزایش سن، تغییرات فیزیولوژیک زیادی در بدن رخ می‌دهد که افراد مسن را در برابر بیماری‌هایی مانند اسهال بسیار آسیب‌پذیرتر از جوانان می‌کند. در سالمندان، اسهال هرگز یک بیماری ساده نیست و می‌تواند آغازگر یک زنجیره از مشکلات سلامتی خطرناک مانند نارسایی کلیه، سقوط و شکستگی استخوان (به دلیل ضعف و سرگیجه) و تشدید بیماری‌های قلبی باشد. در این بخش به بررسی دقیق چالش‌های این گروه سنی می‌پردازیم.

علت اسهال در سالمندان چیست؟

در افراد مسن، علاوه بر ویروس‌ها و باکتری‌ها، عوامل دیگری نیز نقش پررنگی دارند:

۱. ضعف سیستم ایمنی (Immunosenescence): با پیر شدن سیستم ایمنی، توانایی بدن برای مبارزه با میکروب‌های معمولی غذا و آب کاهش می‌یابد. غذایی که ممکن است برای یک جوان مشکلی ایجاد نکند، می‌تواند سالمند را دچار مسمومیت شدید کند.
۲. مصرف داروها (Polypharmacy): سالمندان معمولاً داروهای متعددی برای فشار خون، دیابت، قلب و آرتروز مصرف می‌کنند. بسیاری از این داروها (مانند متفورمین، داروهای ضداسید حاوی منیزیم، کلشی‌سین و برخی داروهای قلبی) عارضه جانبی اسهال دارند. همچنین مصرف مکرر آنتی‌بیوتیک‌ها در این سنین، آن‌ها را مستعد عفونت خطرناک کلستریدیوم دیفیسیل می‌کند که باعث کولیت و اسهال شدید می‌شود.
۳. کولیت ایسکمیک: در سالمندان به دلیل تنگی عروق (آترواسکلروز)، خون‌رسانی به روده ممکن است کاهش یابد. این کاهش خون‌رسانی می‌تواند باعث التهاب روده و اسهال خونی ناگهانی، به خصوص بعد از غذا خوردن شود که یک اورژانس پزشکی است.

درمان اسهال در سالمندان و خطر نارسایی کلیه

کلیه‌های افراد مسن به طور طبیعی ذخیره عملکردی کمتری دارند. وقتی اسهال باعث از دست رفتن آب بدن می‌شود، خون‌رسانی به کلیه‌ها به شدت کاهش می‌یابد. این وضعیت می‌تواند در عرض کمتر از ۲۴ ساعت باعث “نارسایی حاد کلیه” شود. علائم هشداردهنده شامل کاهش شدید حجم ادرار، گیجی، خواب‌آلودگی و تورم پاهاست.
بنابراین درمان اسهال در سالمندان باید “تهاجمی” و سریع باشد. جبران آب و الکترولیت‌ها با محلول‌های ORS اولویت اول است. آب خالی به تنهایی کافی نیست زیرا نمک بدن را تأمین نمی‌کند. اگر سالمند قادر به نوشیدن مایعات نیست یا استفراغ دارد، باید فوراً برای دریافت سرم وریدی به بیمارستان منتقل شود.

درمان خانگی اسهال سالمندان به چه صورت است؟

تغذیه سالمند مبتلا به اسهال باید بسیار ملایم، زودهضم و مقوی باشد.

غذاهای مجاز: سوپ مرغ لعاب‌دار با برنج فراوان، کته نرم با ماست پروبیوتیک (که باکتری‌های مفید روده را بازسازی می‌کند)، پوره سیب‌زمینی ساده (بدون شیر و کره زیاد) و موز رسیده له شده.
پرهیزهای ضروری: شیر (به دلیل کاهش موقت آنزیم لاکتاز در سالمندان)، سبزیجات خام نفاخ، حبوبات، غذاهای سرخ‌کردنی و قهوه (که ادرارآور است و کم‌آبی را تشدید می‌کند) باید تا بهبودی کامل حذف شوند.
همچنین مراقبت از پوست ناحیه تناسلی در سالمندانی که دچار بی‌اختیاری هستند یا توانایی حرکتی کمی دارند بسیار مهم است، زیرا اسهال اسیدی می‌تواند به سرعت باعث زخم بستر و عفونت‌های پوستی شود.

برای درمان اسهال چی خوبه بخوریم؟

وقتی سیستم گوارش دچار آشوب می‌شود، اولین سوالی که به ذهن می‌رسد این است: “حالا چه باید بخورم؟”. تغذیه در دوران اسهال نقش دوگانه و بسیار حساسی دارد. از یک طرف، بدن ضعیف شده و برای مبارزه با عفونت و ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده به انرژی و مواد مغذی نیاز دارد. از طرف دیگر، روده ملتهب توانایی هضم و جذب غذاهای سنگین و پیچیده را ندارد و خوردن غذای اشتباه می‌تواند مانند ریختن بنزین روی آتش، وضعیت را بدتر کند.
اصول کلی تغذیه در زمان بیرون روی بر پایه “استراحت دادن به روده” و “جبران مایعات” استوار است. در ۲۴ ساعت اول که علائم حاد است، تمرکز اصلی باید بر مایعات و غذاهای بسیار ساده و زود هضم باشد. با بهبود علائم، می‌توان کم‌کم مواد غذایی پیچیده‌تر را وارد برنامه کرد. در این بخش، ما تمام خوراکی‌ها را به دو دسته “دوست” و “دشمن” تقسیم می‌کنیم و خواص هر کدام را بررسی می‌نماییم.

رژیم غذایی برات (BRAT) برای درمان اسهال چیست؟

در دنیای پزشکی، یک رژیم غذایی کلاسیک و استاندارد برای درمان اسهال وجود دارد که به نام رژیم BRAT شناخته می‌شود. این نام مخفف حروف اول چهار ماده غذایی اصلی است: موز (Banana)، برنج (Rice)، سس سیب (Applesauce) و نان تست (Toast).
چرا این چهار ماده انتخاب شده‌اند؟
۱. موز: این میوه سرشار از پتاسیم است. پتاسیم یکی از مهم‌ترین الکترولیت‌هایی است که در جریان اسهال از بدن دفع می‌شود و کمبود آن باعث ضعف عضلانی و خستگی مفرط می‌گردد. علاوه بر این، موز حاوی نوعی فیبر محلول به نام پکتین است که آب اضافی روده را جذب می‌کند و به سفت شدن مدفوع کمک می‌کند.
۲. برنج سفید: برنج سفید (کته) یک کربوهیدرات ساده با هضم آسان است. این ماده انرژی لازم را بدون اینکه فشار زیادی به روده وارد کند، تأمین می‌نماید. همچنین نشاسته موجود در برنج خاصیت قابض دارد و حرکات روده را کند می‌کند.
۳. پوره سیب (سیب پخته): سیب خام دارای فیبر نامحلول (پوست) است که می‌تواند اسهال را بدتر کند، اما سیب پخته شده یا کمپوت سیب منبع عالی پکتین است که مانند یک اسفنج، آب روده را جذب کرده و قوام مدفوع را افزایش می‌دهد. همچنین قند طبیعی آن انرژی‌بخش است.
۴. نان تست (سوخاری): نان سفید برشته شده یا بیسکویت‌های نمکی ساده، هضم راحتی دارند و کمی نمک (سدیم) به بدن می‌رسانند که برای حفظ تعادل آب بدن ضروری است.

غذاهای مفید برای اسهال شامل چیست؟

اگرچه رژیم برات عالی است، اما برای مدت طولانی کافی نیست زیرا پروتئین و چربی کمی دارد. به محض اینکه اشتها کمی بهتر شد، باید مواد مغذی دیگری را اضافه کنید.
کته ماست (معجزه ایرانی): ترکیب برنج سفید کته شده (بدون روغن زیاد) با ماست کم‌چرب، یکی از بهترین غذاها برای درمان اسهال است. ماست حاوی باکتری‌های پروبیوتیک است که فلور میکروبی روده را بازسازی می‌کنند و با عوامل بیماری‌زا می‌جنگند. برخلاف شیر، ماست معمولاً حتی در زمان اسهال هم به خوبی تحمل می‌شود.
مرغ آبپز یا کبابی: سینه مرغ بدون پوست که به صورت آبپز یا بخارپز طبخ شده باشد، منبع عالی پروتئین زودهضم است. پروتئین برای ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده روده ضروری است. از سرخ کردن مرغ اکیداً خودداری کنید.
سیب‌زمینی آبپز: سیب‌زمینی پوست کنده و آبپز شده (یا پوره سیب‌زمینی بدون شیر و کره)، منبع خوبی از نشاسته و پتاسیم است و هضم بسیار آسانی دارد.
سوپ‌های لعاب‌دار: سوپ‌هایی که با برنج، هویج و سینه مرغ تهیه شده‌اند و رقیق هستند، هم مایعات بدن را تأمین می‌کنند و هم مواد مغذی را به آرامی به بدن می‌رسانند.

غذاهای مضر برای اسهال شامل چیست؟

خوردن برخی غذاها در زمان اسهال می‌تواند باعث طولانی شدن بیماری و تشدید دل‌پیچه شود. تا زمان بهبودی کامل (یعنی تا وقتی که مدفوع کاملاً شکل‌دار شود) باید دور این غذاها خط قرمز بکشید.
لبنیات (به جز ماست و دوغ): شیر، بستنی، پنیر پیتزا و خامه حاوی قند لاکتوز هستند. در زمان اسهال، آنزیم لاکتاز در روده از بین می‌رود و بدن نمی‌تواند لاکتوز را هضم کند. نتیجه مصرف شیر، نفخ شدید، دل‌پیچه و اسهال بیشتر است.
غذاهای چرب و سرخ‌کردنی: چربی‌ها دیر هضم هستند و باعث می‌شوند معده دیر تخلیه شود. از طرفی چربی هضم نشده در روده باعث لیز شدن مدفوع و تشدید بیرون روی می‌شود. فست‌فودها، کله‌پاچه و غذاهای پرروغن ممنوع هستند.
شیرین‌کننده‌های مصنوعی و قند زیاد: آبمیوه‌های صنعتی، نوشابه، آب‌نبات‌ها و آدامس‌های بدون قند (حاوی سوربیتول) خاصیت ملین دارند و آب را به داخل روده می‌کشند که باعث رقیق‌تر شدن اسهال می‌شود.
کافئین: قهوه، چای غلیظ و شکلات باعث تحریک حرکات روده می‌شوند و همچنین خاصیت ادرارآوری دارند که کم‌آبی بدن را تشدید می‌کند.
غذاهای نفاخ: حبوبات (نخود، لوبیا)، کلم، گل‌کلم، پیاز خام و سبزیجات خام فیبر زیادی دارند و گاز تولید می‌کنند که باعث درد بیشتر شکم می‌شود.

میوه‌های مفید و مضر برای اسهال چیست؟

میوه‌ها منبع فیبر هستند و فیبر شمشیر دولبه است. در زمان اسهال باید از میوه‌هایی استفاده کرد که فیبر محلول (پکتین) دارند و از میوه‌هایی که فیبر نامحلول (پوست و دانه) دارند پرهیز کرد.
میوه‌های مفید: موز (بهترین گزینه)، سیب پوست کنده و پخته شده، به پخته شده.
میوه‌های مضر: آلو، انجیر، گلابی، هلو، زردآلو، گیلاس و تمام میوه‌های خشک (برگه). این میوه‌ها خاصیت ملین قوی دارند و برای درمان یبوست استفاده می‌شوند، نه اسهال. خوردن آلو در زمان اسهال مانند ریختن آب در آسیاب بیماری است.

نحوه درمان سریع اسهال

همان‌طور که بارها تأکید کردیم، جبران آب از دست رفته مهم‌ترین بخش درمان است. اما آب خالی کافی نیست. بدن شما نمک (سدیم) و پتاسیم هم از دست داده است. اگر فقط آب خالی بنوشید، ممکن است سطح نمک خونتان افت کند که خطرناک است.
محلول او آر اس (ORS): پودر او آر اس که در داروخانه‌ها موجود است، دقیق‌ترین ترکیب علمی برای جبران آب و املاح است. اگر طعم شور آن را دوست ندارید، می‌توانید از برندهایی مثل “وان لایت” استفاده کنید که طعم‌دار (سیب یا پرتقال) هستند و حتی کودکان هم آن‌ها را راحت‌تر می‌خورند.
دوغ خانگی: دوغی که در خانه تهیه شود (ماست + آب + نمک + کمی نعناع خشک) یکی از بهترین نوشیدنی‌هاست. دوغ هم آب دارد، هم نمک و هم باکتری‌های مفید ماست. فقط دقت کنید که دوغ گازدار نباشد.
آب گوشت یا مرغ: آبِ ماهیچه یا آب مرغ که چربی آن گرفته شده باشد، سرشار از الکترولیت‌ها و اسیدهای آمینه است و به تقویت بیمار کمک می‌کند.

درمان دارویی و طب سنتی اسهال

در بخش‌های قبلی بر روی تغذیه و اصلاح سبک زندگی تمرکز کردیم، اما گاهی اوقات شدت بیماری به قدری است که نیاز به مداخله دارویی احساس می‌شود. داروهای ضد اسهال در دسترس و متنوع هستند، اما مصرف ناآگاهانه آن‌ها می‌تواند عواقب خطرناکی داشته باشد. همچنین طب سنتی ایران با قدمتی هزار ساله، راهکارهای جذابی برای “بستن شکم” و تقویت دستگاه گوارش دارد. در این بخش نهایی، ما داروهای مدرن و گیاهان سنتی را زیر ذره‌بین می‌بریم تا بدانید کدام‌یک برای شما مناسب است.

قرص ضد اسهال چیست؟

قرص لوپرامید که با نام تجاری ایمودیوم نیز شناخته می‌شود، معروف‌ترین و در دسترس‌ترین داروی ضد اسهال در جهان است. این دارو با تأثیر بر اعصاب روده، حرکات دودی روده را کند یا متوقف می‌کند. وقتی حرکت روده کند شود، بدن فرصت بیشتری برای جذب آب از مدفوع پیدا می‌کند و در نتیجه مدفوع سفت‌تر شده و دفعات دفع کاهش می‌یابد.
چه زمانی مصرف کنیم؟ لوپرامید برای درمان اسهال‌های “غیرعفونی” و موقعیت‌های اضطراری عالی است. مثلاً اگر شما سندرم روده تحریک‌پذیر دارید و قرار است در یک جلسه مهم شرکت کنید یا در سفر هستید و دسترسی به سرویس بهداشتی ندارید، این دارو نجات‌بخش است.
چه زمانی هرگز مصرف نکنیم؟ اگر اسهال شما ناشی از عفونت میکروبی است یعنی با تب، خون در مدفوع یا درد شدید شکم همراه است مصرف لوپرامید ممنوع است. در این حالت، اسهال روش بدن برای دفع سموم و باکتری‌هاست. اگر با لوپرامید جلوی آن را بگیرید، میکروب‌ها و سموم در روده حبس می‌شوند و می‌توانند وارد خون شده و باعث عفونت‌های مرگبار شوند. همچنین مصرف این دارو برای کودکان زیر دو سال اکیداً ممنوع است.

پروتکل مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان اسهال

بسیاری از بیماران انتظار دارند پزشک برایشان سیپروفلوکساسین یا مترونیدازول تجویز کند. اما علم پزشکی جدید می‌گوید که اکثر اسهال‌ها ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک هیچ اثری بر آن‌ها ندارد. مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک باعث از بین رفتن باکتری‌های مفید روده و طولانی‌تر شدن دوره بیماری می‌شود. آنتی‌بیوتیک تنها زمانی تجویز می‌شود که آزمایش مدفوع وجود باکتری یا انگل خاصی را تایید کند یا بیمار دچار نقص ایمنی باشد.

معجزه پروبیوتیک‌ها برای اسهال

بهترین و ایمن‌ترین رویکرد دارویی، استفاده از پروبیوتیک‌هاست.
کپسول ضد اسهال یوموگی: این دارو حاوی نوعی مخمر مفید به نام ساکارomyces boulardii است. این مخمر مانند یک سرباز به جنگ میکروب‌های بیماری‌زا می‌رود و سموم آن‌ها را خنثی می‌کند. یوموگی برای درمان اسهال‌های مسافرتی و اسهال ناشی از مصرف آنتی‌بیوتیک بسیار موثر است.
کپسول فمی لاکت: این کپسول (یا سایر محصولات مشابه مثل لاکتوکر) حاوی مجموعه‌ای از باکتری‌های مفید است که فلور طبیعی روده را بازسازی می‌کنند. مصرف این کپسول‌ها نه تنها دوره اسهال را کوتاه می‌کند، بلکه از نفخ و دل‌درد پس از بیماری نیز جلوگیری می‌نماید. این داروها عوارض جانبی خاصی ندارند و برای اکثر افراد قابل استفاده هستند.

درمان اسهال در طب سنتی چگونه است؟

طب سنتی نگاهی متفاوت به اسهال دارد و آن را ناشی از سردی روده یا ریزش مواد زائد به دستگاه گوارش می‌داند.
نبات داغ و عرق نعنا: این ترکیب کلاسیک‌ترین داروی خانگی ایرانی است. نبات طبع گرمی دارد و نعنا ضد نفخ است. این ترکیب برای دل‌پیچه‌های ناشی از سردی و اسهال‌های ساده بدون تب بسیار موثر است. اما توجه کنید که اگر اسهال ناشی از رفلاکس یا اسید معده باشد، نعنا می‌تواند سوزش سر دل را بدتر کند.
سنجد و پودر سنجد: سنجد یکی از قوی‌ترین قابض‌های طبیعی است. پودر هسته و گوشت سنجد را می‌توان در ماست حل کرد و خورد. این ترکیب به سرعت آب روده را جمع می‌کند و مدفوع را سفت می‌نماید.
پوست انار و بلوط: جوشانده پوست انار یا استفاده از پودر جفت بلوط (که بسیار گس و تلخ است) به دلیل داشتن تانن فراوان، خاصیت جمع‌کنندگی بسیار قوی دارد و در طب سنتی برای اسهال‌های مزمن و مقاوم توصیه می‌شود.
برنج بوداده: تفت دادن برنج خشک تا زمانی که طلایی شود و سپس پختن آن به صورت کته یا سوپ، خاصیت ضد اسهال آن را چندین برابر می‌کند.

جدول جامع غذاهای مفید و مضر برای اسهال

این جدول راهنمای سریع شماست تا بدانید در دوران بیماری چه چیزی را در سبد خرید خود قرار دهید.

کلام آخر ویمام

به پایان این سفر طولانی در دنیای گوارش رسیدیم. اسهال، اگرچه تجربه‌ای ناخوشایند و گاه ترسناک است، اما در واقع فریاد بدن برای پاکسازی و دفع سموم است. ما در این مقاله تلاش کردیم به شما نشان دهیم که چگونه به جای سرکوب کردن این مکانیسم دفاعی، با آن همراه شوید و با مدیریت صحیح آب و املاح، به بدنتان فرصت بهبودی دهید.
به یاد داشته باشید که بدن انسان هوشمند است و اغلب اوقات با کمی استراحت و حمایت تغذیه‌ای، خود را ترمیم می‌کند. اماشما باید بتوانید مرز بین یک بیماری ساده و یک وضعیت خطرناک را تشخیص دهید. هرگز علائم کم‌آبی را دست کم نگیرید و در صورت بروز نشانه‌های هشداردهنده، تردید نکنید و از کمک تخصصی بهره بگیرید. ما در تیم وی مام همواره در کنار شما هستیم تا در لحظات بیماری و نگرانی، نوری از آگاهی و اطمینان باشیم. سلامتی شما و عزیزانتان، بزرگترین دارایی ماست.

منبع: clevelandclinic , hopkinsmedicine