جفت جنین کی تشکیل میشه؟ مراحل تشکیل جفت از لقاح تا سه ماهه اول

تشکیل جفت یکی از مراحل مهم و حیاتی بارداری است که نقش حیاتی در تغذیه، اکسیژن‌رسانی و محافظت از جنین دارد. بسیاری از مادران کنجکاو هستند بدانند جفت دقیقاً کی شکل می‌گیرد، چه زمانی شروع به فعالیت می‌کند.

در این مقاله به‌صورت ساده توضیح می‌دهیم که جفت جنین چه زمانی تشکیل می‌شود، روند رشد آن چگونه است و چرا مراقبت از سلامت جفت در طول بارداری اهمیت بالایی دارد.

اگر می‌خواهید بدانید جفت چه زمانی شروع به فعالیت می‌کند و چه نکاتی برای مراقبت از آن مهم هستند، ادامه‌ی این مطلب را از دست ندهید.

اول جنین تشکیل می شود یا جفت؟

این یکی از جذاب‌ترین و بنیادی‌ترین سوالات در مورد آغاز حیات است. آیا اول جنین شکل می‌گیرد و بعدا جفت برای حمایت از او به وجود می‌آید؟ یا برعکس؟ پاسخ شگفت‌انگیز این است: تقریباً هر دو به طور همزمان و از یک منبع مشترک شروع به رشد می‌کنند. بیایید به لحظات ابتدایی پس از لقاح بازگردیم. زمانی که تخمک توسط اسپرم بارور می‌شود، یک سلول واحد به نام زیگوت به وجود می‌آید. این سلول بلافاصله شروع به تقسیم شدن‌های سریع و پی‌درپی می‌کند و در حالی که از لوله فالوپ به سمت رحم حرکت می‌کند، به توده‌ای از سلول‌ها به نام بلاستوسیست تبدیل می‌شود. این بلاستوسیست از دو بخش کاملاً مجزا تشکیل شده است:

1. توده سلولی داخلی (Inner Cell Mass): این گروه از سلول‌ها در مرکز قرار دارند و سرنوشتشان این است که به خود جنین، با تمام اعضا و جوارحش، تبدیل شوند.
2. توده سلولی خارجی یا تروفوبلاست (Trophoblast): این لایه سلولی بیرونی، بلاستوسیست را احاطه کرده و وظیفه کاملاً متفاوتی دارد. این سلول‌ها قرار است به اندام‌های حمایتی بارداری، یعنی جفت و کیسه آمنیوتیک، تبدیل شوند.

بنابراین، از همان اولین روزهای پس از لقاح، طبیعت با هوشمندی تمام، سلول‌های سازنده جنین و سلول‌های سازنده سیستم پشتیبانی او را از هم جدا کرده و هر دو را به طور موازی وارد مسیر رشد و تکامل خود می‌کند. در واقع، نمی‌توان گفت یکی قبل از دیگری تشکیل می‌شود؛ بلکه پایه‌های هر دو ساختار از یک نقطه مشترک و به طور همزمان گذاشته می‌شود. این یک همکاری بی‌نقص از همان آغاز راه است.

حالا که با روند تشکیل جفت آشنا شدید، خوبه که بدونید بعد از تشکیل، این جفت کجا قرار می‌گیره. موقعیت‌های مختلفی برای جفت وجود داره که هر کدوم ویژگی‌های خودشون رو دارن. برای اطلاعات بیشتر، به مقاله انواع محل قرارگیری جفت در رحم مراجعه کنید.

مراحل تشکیل جفت هفته به هفته

فرآیند تشکیل جفت یا پلاسنتیشن، یک رقص بیولوژیک پیچیده و بسیار دقیق است که در طول سه ماهه اول بارداری رخ می‌دهد. برای درک بهتر سوال جفت جنین چه زمانی تشکیل میشود؟، بیایید این فرآیند را به صورت یک جدول زمانی هفته به هفته دنبال کنیم.

هفته اول و دوم

در حدود روز ۶ تا ۷ پس از لقاح، بلاستوسیست به رحم می‌رسد. دیواره داخلی رحم که آندومتر نام دارد، تحت تأثیر هورمون‌ها ضخیم و پر از عروق خونی شده تا برای پذیرایی از جنین آماده باشد. در این مرحله، بلاستوسیست از پوسته خود خارج شده و مانند یک فضانورد که بر روی یک سیاره جدید فرود می‌آید، به دیواره رحم می‌چسبد. این فرآیند “لانه‌گزینی” یا Implantation نام دارد. به محض برقراری این تماس، سلول‌های تروفوبلاست یا همان سلول‌های سازنده جفت، یک ماموریت شگفت‌انگیز و به نوعی “تهاجمی” را آغاز می‌کنند. آن‌ها شروع به نفوذ و حفر کردن مسیر خود به داخل پوشش پرخون رحم می‌کنند.

این نفوذ برای ایجاد یک اتصال محکم و دسترسی به منابع خونی مادر ضروری است. این سلول‌ها آنزیم‌هایی ترشح می‌کنند که بافت رحم را حل کرده و به آن‌ها اجازه می‌دهد تا عمیق‌تر نفوذ کنند. این فرآیند پیچیده، پایه‌گذار اصلی‌ترین بخش جفت یعنی ارتباط خونی مادر و جنین است.

متن انگلیسی:

A crucial stage of placental development occurs when blood vessels in the lining of the uterus remodel, increasing the supply of blood to the placenta.

ترجمه متن:

مرحله حیاتی رشد جفت زمانی اتفاق می‌افتد که رگ‌های خونی در پوشش رحم بازسازی می‌شوند و خون‌رسانی به جفت را افزایش می‌دهند.

nichd.nih

هفته سوم و چهارم

با ادامه نفوذ تروفوبلاست به دیواره رحم، اتفاقات مهمی رخ می‌دهد. سلول‌های تروفوبلاست به سرعت تکثیر شده و ساختارهایی انگشت‌مانند و میکروسکوپی به نام “پرزهای کوریونی اولیه” را تشکیل می‌دهند. همزمان با این اتفاق، این سلول‌ها با حل کردن دیواره رگ‌های خونی کوچک مادر در دیواره رحم، حفره‌ها یا فضاهایی پر از خون مادر ایجاد می‌کنند که به آن‌ها “لاکونا” می‌گویند. پرزهای کوریونی به تدریج به داخل این حوضچه‌های خونی رشد می‌کنند. در داخل همین پرزها، اولین رگ‌های خونی جنینی نیز در حال شکل‌گیری هستند. اینجاست که برای اولین بار، تبادل مواد بین مادر و جنین آغاز می‌شود.

پس در پاسخ به این سوال که “از کی جفت به جنین خونرسانی میکند؟“، می‌توان گفت اولین تبادلات بسیار ابتدایی از حدود هفته سوم و چهارم آغاز می‌شود، هرچند سیستم گردش خون کامل و کارآمد هنوز شکل نگرفته است.

هفته پنجم تا هشتم

این دوره، زمان رشد انفجاری و پیچیده‌تر شدن ساختار جفت است. پرزهای کوریونی که در ابتدا ساختارهای ساده‌ای بودند، اکنون مانند ریشه‌های یک درخت شروع به شاخه‌شاخه شدن و گسترش می‌کنند. این شاخه‌های متعدد و میکروسکوپی، سطح تماس بین خون جنین و خون مادر را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهند. هرچه سطح تماس بیشتر باشد، تبادل اکسیژن، مواد مغذی و مواد زائد نیز کارآمدتر خواهد بود. در این مرحله، جفت به تدریج شکل دیسک‌مانند خود را پیدا می‌کند. همزمان، بند ناف نیز در حال رشد و تکامل است و به عنوان یک پل ارتباطی، رگ‌های خونی جنین را به این شبکه پیچیده در جفت متصل می‌کند. در سونوگرافی‌های این دوره، جفت به صورت یک ناحیه ضخیم شده در دیواره رحم قابل مشاهده است.

هفته نهم تا دوازدهم

با ورود به انتهای سه ماهه اول، فرآیند اصلی تشکیل جفت به پایان می‌رسد. جفت در هفته چندم بارداری کامل می شود؟ از نظر ساختاری، در حدود هفته ۱۲، جفت به شکل نهایی خود که یک دیسک گرد با قطری حدود چند سانتی‌متر است، رسیده است. در این مرحله، یک اتفاق بسیار مهم دیگر نیز رخ می‌دهد. تا قبل از این، هورمون پروژسترون که برای حفظ بارداری حیاتی است، عمدتاً توسط جسم زرد در تخمدان تولید می‌شد.

اما در حدود هفته ۱۰ تا ۱۲، جفت آنقدر بالغ شده که خود به یک کارخانه هورمون‌سازی قدرتمند تبدیل می‌شود و وظیفه تولید پروژسترون را به طور کامل بر عهده می‌گیرد. این انتقال قدرت هورمونی از تخمدان به جفت، اغلب با کاهش ناگهانی تهوع و ویار بارداری همراه است، زیرا بدن به منبع جدید و پایدارتر هورمون عادت می‌کند. از این نقطه به بعد، جفت به عنوان یک اندام کاملاً کاربردی، تمام وظایف حیاتی خود را تا پایان بارداری انجام خواهد داد.

هفته بارداری (تقریبی)	مرحله کلیدی در تشکیل جفت	وضعیت عملکرد
هفته ۱-۲	لانه‌گزینی و تمایز سلول‌های تروفوبلاست	شروع پایه‌گذاری
هفته ۳-۴	ایجاد پرزهای کوریونی و اولین تبادلات خونی	شروع عملکرد بسیار اولیه
هفته ۵-۸	رشد سریع و شاخه‌شاخه شدن پرزها (افزایش سطح)	عملکرد در حال افزایش و پیچیده‌تر شدن
هفته ۹-۱۲	تکمیل ساختار دیسک‌شکل جفت	رسیدن به بلوغ ساختاری و عملکرد کامل

جفت از چی تشکیل شده است؟

حالا که می‌دانیم جفت چگونه و چه زمانی تشکیل می‌شود، بیایید نگاهی به ساختار آن بیندازیم. جفت از چی تشکیل شده؟ این اندام دارای دو روی کاملاً متفاوت است که هر کدام وظیفه خاص خود را دارند و توسط بند ناف به هم متصل می‌شوند.

• سمت مادری (Maternal Side): این روی از جفت، که به آن صفحه پایه‌ای یا Basal Plate می‌گویند، به دیواره رحم شما چسبیده است. ظاهر آن ناهموار، اسفنجی و به رنگ قرمز تیره است و از همان بافت‌های رحمی و سلول‌های تروفوبلاست تشکیل شده است. این بخش، محل ورود خون مادر به فضاهای تبادلی جفت است.
• سمت جنینی (Fetal Side): این روی از جفت، به سمت داخل کیسه آمنیوتیک و رو به جنین قرار دارد. ظاهر آن صاف، براق و به رنگ خاکستری مایل به آبی است و با یک غشای نازک پوشیده شده است. شما می‌توانید شبکه رگ‌های خونی جنین را که از محل اتصال بند ناف در مرکز به اطراف گسترش یافته‌اند، بر روی سطح آن ببینید.

تشکیل جفت یه پروسه بی‌نقصه، اما گاهی اوقات بعد از تشکیل، مشکلاتی براش پیش میاد. یکی از این مشکلات جدا شدن ناگهانی جفت از دیواره رحمه. برای اینکه بدونید اگر جفت از جنین جدا شود چه اتفاقی میفتد، این مطلب مهم رو حتما بخونید.

بند ناف چیست؟

بند ناف طناب حیاتی است که جنین را به جفت متصل می‌کند. این ساختار شگفت‌انگیز معمولاً حاوی سه رگ خونی است که در ماده‌ای ژلاتینی و محافظ به نام “ژله وارتون” قرار گرفته‌اند:

• یک ورید (رگ سیاهرگی): این رگ بزرگ، خون غنی از اکسیژن و مواد مغذی را از جفت به سمت جنین حمل می‌کند.
• دو شریان (رگ سرخرگی): این دو رگ کوچک‌تر، خون حاوی دی‌اکسید کربن و مواد زائد را از جنین به سمت جفت باز می‌گردانند تا به سیستم گردش خون مادر منتقل شوند.

این ساختار سه رگی، یک سیستم حمل و نقل بسیار کارآمد و یک‌طرفه را برای حمایت از رشد بی‌وقفه جنین فراهم می‌کند.

آیا می‌توان تشکیل جفت را در سونوگرافی دید؟

بله، سونوگرافی ابزار اصلی پزشکان برای مشاهده و ارزیابی روند تشکیل و رشد جفت است. با پیشرفت تکنولوژی، ما می‌توانیم این فرآیند را از همان هفته‌های اول دنبال کنیم.

در اولین سونوگرافی‌های بارداری، که معمولاً به صورت واژینال انجام می‌شود، پزشک به دنبال اولین نشانه‌های بارداری در داخل رحم است. در حدود هفته پنجم یا ششم، ممکن است یک ساختار حلقه‌ای و ضخیم در اطراف ساک حاملگی دیده شود که به آن “واکنش دسیدوایی” یا “حلقه جفتی” می‌گویند. این حلقه، در واقع همان محل فعالیت شدید سلول‌های تروفوبلاست و دیواره رحم است و نشان‌دهنده محلی است که جفت در آینده در آنجا تشکیل خواهد شد.

مشاهده جفت کامل در سونوگرافی هفته ۱۲

با پیشرفت بارداری، این ناحیه ضخیم شده به تدریج شکل یک دیسک مشخص را به خود می‌گیرد. در زمان سونوگرافی غربالگری سه ماهه اول یا همان سونوگرافی NT که معمولاً بین هفته‌های ۱۱ تا ۱۳ انجام می‌شود، جفت به عنوان یک ساختار کاملاً متمایز و مشخص قابل مشاهده است. در این سونوگرافی، متخصص می‌تواند محل دقیق قرارگیری جفت (قدامی، خلفی و غیره)، ضخامت و ظاهر کلی آن را بررسی کرده و از سلامت اولیه آن اطمینان حاصل کند. داشتن سوالات زیاد پس از انجام سونوگرافی کاملاً طبیعی است و برای دریافت پاسخ‌های معتبر، همیشه می‌توانید از گزینه‌هایی مانند پاسخگویی ۲۴ ساعته سوالات بارداری استفاده کنید.

این مقاله به مراحل اولیه تشکیل جفت پرداخت. اگه می‌خواید یه دید ۳۶۰ درجه و کامل از این عضو، عملکردها و مشکلات دیگه‌ش داشته باشید، بهترین کار مطالعه راهنمای جامع جفت جنین هست.

کلام آخر ویمام

در نهایت، پاسخ به سوال جفت بچه کی تشکیل می شود؟ این است که این فرآیند یک معجزه مهندسی بیولوژیک است که از همان لحظات ابتدایی پس از لقاح آغاز شده و در یک ماراتن سلولی نفس‌گیر، در پایان سه ماهه اول به بلوغ ساختاری و عملکردی خود می‌رسد. این اندام شگفت‌انگیز، نمادی از ارتباط عمیق و جدایی‌ناپذیر شما و فرزندتان است. درک این فرآیند نه تنها دانش شما را افزایش می‌دهد، بلکه می‌تواند حس شگفتی و قدردانی شما را نسبت به قدرت بدنتان دوچندان کند.

به یاد داشته باشید که بدن شما به طور هوشمند و غریزی این فرآیند پیچیده را مدیریت می‌کند و بهترین کاری که شما می‌توانید انجام دهید، مراقبت از خودتان و شرکت در معاینات منظم بارداری است. تیم متخصص وی مام همواره برای پاسخ به سوالات شما و همراهی در این مسیر زیبا، در کنار شماست.

آیا تشکیل نشدن جفت ممکن است؟

خیر، تشکیل جفت بخش جدایی‌ناپذیر و حیاتی یک بارداری موفق است. بدون تشکیل جفت، جنین قادر به دریافت اکسیژن و مواد مغذی نخواهد بود و بارداری ادامه پیدا نخواهد کرد. مشکلات مربوط به جفت، به عملکرد یا محل قرارگیری آن مربوط می‌شود، نه عدم تشکیل آن.

جفت در هفته چندم بارداری کامل می شود و تمام وظایف را بر عهده می‌گیرد؟

از نظر ساختاری، جفت در حدود هفته ۱۲ بارداری کامل می‌شود. از نظر عملکردی نیز، در همین بازه زمانی (حدود هفته ۱۰ تا ۱۲)، تولید هورمون پروژسترون را به طور کامل از تخمدان تحویل گرفته و تمام وظایف حمایتی خود را به طور مستقل انجام می‌دهد.

آیا محل تشکیل جفت از همان ابتدا مشخص است؟

بله، محل نهایی جفت توسط محلی که بلاستوسیست در ابتدا در دیواره رحم لانه‌گزینی می‌کند، تعیین می‌شود. این یک اتفاق تصادفی است و جفت در همان نقطه شروع به رشد و تکامل می‌کند.

آیا می‌توان با تغذیه به تشکیل بهتر جفت کمک کرد؟

بله. اگرچه فرآیند تشکیل جفت ژنتیکی است، اما یک رژیم غذایی سالم و متعادل، سرشار از پروتئین، آهن، کلسیم و اسید فولیک، مواد اولیه لازم برای رشد یک جفت سالم و کارآمد را فراهم می‌کند. تغذیه خوب از همان ابتدای بارداری برای سلامت جفت حیاتی است.

چه زمانی بند ناف به طور کامل تشکیل شده و به جفت متصل می‌شود؟

پایه‌های اولیه بند ناف از همان هفته‌های ابتدایی (حدود هفته ۳ تا ۵) همزمان با رشد جفت شروع به تشکیل شدن می‌کند. این ساختار به تدریج بلندتر و پیچیده‌تر شده و در پایان سه ماهه اول، به عنوان یک طناب کامل و کاربردی، ارتباط بین جنین و جفت را برقرار می‌سازد.

منبع: nichd.nih